محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني

8

تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )

آن نشان‌هاى بيمارى بود كه خواهد بود وتدبير پروردن أطفال وتدبير پيران ومسافران جمله اندرين كتاب باشد كتاب چهارم اندر استخراج مرض يعنى اندر شناختن هر بيمارى كه كدام بيماريست وشناختن نضج وبحران وشناختن حال بيماران كه چگونه خواهد بود از نيك وبد واين را اطمينان تقدمة المرفه گويند . كتاب پنجم اندر ياد كردن تب وأسباب وعلامات وأنواع آن وأحوال وعلاج آن . كتاب ششم اندر علاج بيماريها از فرق تا بقدم . كتاب هفتم اندر علاج آماسها وريشها وتدبير شكافتن وداغ كردن وعلاج اندامى كه تباه شود وتدبير شكستكى وآزردگى . كتاب هشتم اندر پاكيزگى وآرايش ظاهري . كتاب نهم اندر زهرها وپازهرها . كتاب دهم در تعبهاى چند كه در آنجا ظاهر شود . تمام شد فهرست كتاب هر كدام از اين كتابها شامل چندين گفتار وهر گفتار شامل چندين باب است غير از كتاب ذخيرة خوارزمشاهى سيد إسماعيل را سه كتاب ديگر نيز بپارسى است كه عبارتند از " خف علائى يا خفى علائى " و " اغراض الطبية ومباحث العلائيه " و " يادگار " كه همه بپارسى مىباشند وهمه آنها نمونه تجدد مؤلفات طبي اسلامى است كه بپارسى توسط پزشك نامى إيران شروع گرديده است . گر چه مطلب بالا وشرح كتب تأليفى سيد إسماعيل كمي طولانى گرديد ولى از نظر آنكه ريشه وسابقه تأليف كتب طبي فارسي را در جهان پزشكى إيران بدانيم شرح بالا ضروري به نظر مىرسيد . نكته ديگر كه دانستن آن براي شناسائى كتاب " تحفه حكيم مؤمن " بسيار لازم است آنكه كتب طبي چه فارسي وچه عربى عموما جامع مىباشند بدين معنى كه جميع شعب علم طب در آنها به رشته تحرير در آمده است مانند قانون شيخ كه شامل پنج كتاب بدين ترتيب : 1 كليات كه شامل چهار فن است . 2 ادويه مفرده كه شامل دو جمله است . 3 امراض أعضاء بدن انسان از سر تا قدم كه شامل بيست ودو فن است . 4 امراض جزئيه كه مختص به عضوى نيست وزينت كه شامل هفت فن است . 5 ادويه مركبه ( اقرا باذين ) كه شامل مقالات ودو جمله است . يا آنكه كامل الصناعة الطبية الملكي تأليف علي بن عباس مجوسي اهوازى ارجانى شامل دو كتاب است أولى نظري دومى عملي . منتهى آنكه بعضي از مؤلفين ومصنفين كتب طبي تاليفاتى درباره قرابادين ( يا اقرابادين يا اقراباذين كه همان Therapeutque فرانسه كه به علم الأدوية مىتوان آن را ترجمه نمود ) دارند واين شعبه از علم طب كه ثمره دانش پزشكى چه نظري وچه عملي است أصولا محل ومكان مخصوص در علم طب دارد مضافا برانكه در قديم بسيار بسيار معتبر بوده است . بارى سيد إسماعيل طبيب بزرگ إيراني تجديد وتجدد تاليف كتب طبي را در تمدن اسلامى به راه انداخت وپس از وى بايد گفت ديگران تقريبا از روى نسخه وى دنباله اين تجدد را گرفته وكتب ورسائل مختلفه بر همان روش تأليف كرده است .